De vorm van de shifter wordt in de eerste plaats bepaald door het type stuur dat op je fiets is gemonteerd. Een racefiets vereist een fundamenteel andere constructie dan een mountainbike.
Op sportfietsen met een omlaag gebogen stuur (dropbar) wordt vrijwel uitsluitend gebruikgemaakt van geïntegreerde rem-schakelhendels. In de beginjaren van de wielersport zaten shifters nog op de onderbuis van het frame, maar inmiddels zijn de rem- en schakelfunctie samengevoegd in één behuizing op het stuur.
Deze integratie is voornamelijk gedaan uit veiligheidsoverwegingen. Het stelt je in staat om te remmen en te schakelen zonder dat je jouw handen van het stuur hoeft te halen, ongeacht of je met je handen bovenop de grepen (de hoods) fietst of onderin de beugels zit. Meer over de specifieke opbouw van deze sturen en fietsen lees je in onze racefiets koopgids.
Op een recht stuur (flatbar) zien we een andere benadering. Hier zijn de remhendel en de shifter van oudsher twee losse componenten. Tegenwoordig kunnen ze met speciale montagebeugels (zoals Shimano I-Spec of SRAM Matchmaker) wel aan dezelfde klem gemonteerd worden om ruimte op het stuur te besparen, maar de mechaniek blijft gescheiden. Binnen de mountainbikewereld, die we uitgebreid behandelen in de mountainbike keuzehulp, zijn er grofweg twee soorten shifters:
Fietsen die gebouwd zijn voor pure snelheid tegen de klok maken gebruik van een speciaal ligstuur (aerobar). Hierbij ligt de fietser met de onderarmen op steunen. Om te voorkomen dat de rijder uit deze lage, aerodynamische houding moet komen om te schakelen, worden er bar-end shifters gebruikt. Deze hendels of drukknoppen worden direct in de uiteinden van de ligsteunen gemonteerd, zodat ze moeiteloos met de vingertoppen te bedienen zijn.
De manier waarop je schakelt, verschilt aanzienlijk per fabrikant. Vanwege patenten en ergonomische visies heeft elk van de grote merken een eigen, kenmerkende methode ontwikkeld voor de bediening van de versnellingen. Dit bepaalt voor een groot deel hoe de shifter aanvoelt tijdens het rijden.
>> Wil je meer weten over de algemene verschillen en kwaliteitsniveaus van deze merken? Lees dan de overkoepelende koopgids voor groepsets. <<
Op de weg en in het gravel maakt Shimano gebruik van het Dual Control systeem. Hierbij fungeert de remhendel tegelijkertijd als primaire schakelaar. Door de gehele remhendel zijdelings naar binnen te duwen, trek je de derailleur naar een groter tandwiel (lichter trappen). Direct achter de remhendel zit een kleinere tweede hendel; tik je deze naar binnen, dan valt de ketting naar een kleiner tandwiel (zwaarder trappen).
Op de mountainbike monteert Shimano twee losse hendels onder het stuur. De voorste, grotere hendel druk je in met de duim om lichter te schakelen. De achterste, kleinere hendel is voorzien van 2-Way Release technologie. Dit betekent dat je hem op twee manieren kunt bedienen: je kunt hem met je wijsvinger naar je toe trekken (zoals een trekker), of met je duim van je af duwen om een zwaardere versnelling te kiezen.
SRAM hanteert voor zijn mechanische shifters op race- en gravelbikes het zogeheten DoubleTap systeem. Bij dit ontwerp staat de remhendel vast in voorwaartse richting en kan deze niet zijdelings bewegen. Daarachter bevindt zich slechts één enkele schakelhendel. Wat er gebeurt, is afhankelijk van hoe ver je de hendel indrukt:
Bij hun mountainbike shifters gebruikt SRAM eveneens twee hendels onder het stuur, maar in tegenstelling tot Shimano zijn deze nadrukkelijk ontworpen om uitsluitend met de duim bediend te worden, zodat de overige vingers het stuur altijd kunnen blijven omklemmen.
Het Italiaanse Campagnolo kiest met zijn Ergopower shifters voor een absolute scheiding van functies op het stuur, zodat elke vinger een eigen taak heeft. Achter de remhendel bevindt zich een hendel waarmee je de ketting uitsluitend naar een groter tandwiel verplaatst. Om zwaarder te schakelen (naar een kleiner tandwiel), maak je gebruik van een specifieke knop die aan de binnenkant van de shifterbehuizing is geplaatst. Deze knop bedien je met een neerwaartse beweging van je duim.
De verschuiving van mechanische versnellingen naar elektronisch schakelen heeft de opbouw en de werking van de shifter fundamenteel veranderd. Waar je bij een mechanisch systeem fysiek aan een stalen kabel trekt om de derailleur te bewegen, stuurt een elektronische shifter enkel een digitaal signaal door. De bediening van de versnelling is daarmee in feite gereduceerd tot een simpele muisklik.
De overstap naar elektronica brengt een aantal tastbare voordelen met zich mee. Ten eerste kost het indrukken van een knopje nauwelijks nog handkracht. Zeker tijdens lange ritten in de kou of aan het einde van een zware offroad passage is dit een merkbaar voordeel. Ten tweede verdwijnt het complexe binnenwerk vol veertjes en tandraden uit de hendel op het stuur. Hierdoor kunnen fabrikanten de behuizing van de shifter aanzienlijk compacter maken, wat de ergonomie voor fietsers met kleine handen sterk ten goede komt.
Omdat elektronische shifters niet gebonden zijn aan het fysiek aantrekken van een specifieke kabel, kunnen fabrikanten de bediening naar eigen inzicht programmeren. SRAM heeft hier met zijn eTap en AXS systemen voor de racefiets en gravelbike gretig gebruik van gemaakt door een zeer intuïtieve logica toe te passen, vergelijkbaar met de flippers in een sportauto:
Ook op de mountainbike zien we deze verschuiving. De traditionele, robuuste trigger shifters maken bij de elektronische groepen plaats voor minimalistische, draadloze 'Pods'. Dit zijn compacte kastjes met slechts twee drukknoppen die veel minder ruimte innemen op het stuur. We zien deze geavanceerde, naadloze elektronische integratie overigens ook steeds meer terugkomen bij de sturing van motoren op e-MTB's. Alles hierover lees je in onze elektrische mountainbike koopgids.
Een ander groot voordeel van elektronisch schakelen op de dropbar (race- en gravelsturen) is de mogelijkheid om het systeem uit te breiden met satelliet-shifters. Dit zijn kleine extra drukknoppen (zoals SRAM Blips of Shimano sprint shifters) die je met een kabeltje of draadloos koppelt aan je hoofdsysteem. Je kunt deze knoppen op strategische plekken onder je stuurlint plaatsen. Plak ze bijvoorbeeld bovenop het stuur, zodat je tijdens een lange, steile klim niet met je handen naar de shifters hoeft te reiken om lichter te schakelen. Of plaats ze aan de binnenkant van de beugels, zodat je tijdens een eindsprint met je duimen een zwaardere versnelling aan kunt tikken zonder je aerodynamische houding en grip te verliezen.
Wanneer een shifter kapotgaat door een valpartij, of wanneer je het comfort op het stuur wilt verbeteren, is het verleidelijk om zomaar een nieuwe hendel te bestellen. Er zijn echter harde technische regels in de werkplaats om rekening mee te houden. We zetten de belangrijkste tips voor een succesvolle aankoop en afstelling op een rij.
De belangrijkste regel bij mechanische shifters is dat je de bediening van Shimano, SRAM en Campagnolo nooit met elkaar mag mixen. Dit heeft te maken met de zogeheten cable pull ratio (kabeltrekverhouding). Elke klik op een shifter trekt een hele specifieke hoeveelheid stalen kabel aan. De derailleur is precies ontworpen om op die specifieke hoeveelheid kabel de juiste afstand naar het volgende tandwiel te overbruggen.
Omdat de verhoudingen tussen de merken fundamenteel verschillen, zal een Shimano shifter gecombineerd met een SRAM derailleur (of vice versa) resulteren in een ratelende ketting die onmogelijk af te stellen is. Ook binnen hetzelfde merk moet je opletten: een 10-speed shifter werkt uitsluitend samen met een 10-speed achterderailleur. Meer details over het matchen van deze onderdelen vind je in onze tips bij het kopen van een derailleur.
Voor een veilige fietsrit moet je blindelings en zonder overstrekken bij de remmen en versnellingen kunnen. Voor fietsers met kleinere handen kan de standaard fabriekspositie van de hendels soms net te ver weg zijn, wat vooral gevaarlijk is in snelle afdalingen. Vrijwel alle moderne shifters in het sportsegment beschikken daarom over reach adjust.
Dit is een klein mechanisme, vaak bediend met een verborgen inbusschroefje onder de rubberen kappen (hoods) of bij het scharnierpunt van de remhendel, waarmee je de hendel dichter naar het stuur toe kunt halen. Het perfect afstellen van deze afstand zorgt voor een directere reactie tijdens noodstops. Alles over het maximaliseren van je stopkracht lees je in de fietsremmen koopgids.
Zoals eerder genoemd in deze gids, wordt er op mountainbikes en gravelbikes steeds vaker gereden zonder voorderailleur (een 1x aandrijving). Maar wat gebeurt er in dat geval met de linker shifter? In de meest simpele en voordelige mechanische setups wordt de linker rem-schakelhendel simpelweg vervangen door uitsluitend een remhendel, waarbij het schakelmechanisme fysiek ontbreekt.
Toch wordt de linker positie vaak slim hergebruikt. Veel offroad-fietsers gebruiken een verstelbare zadelpen (dropper post) die ze met een knop op het stuur omlaag kunnen laten zakken voor technische afdalingen. Bij mountainbikes vervangt de bediening van deze zadelpen exact de plek van de oude trigger shifter. Op gravelbikes met een dropbar wordt het binnenwerk van de linker geïntegreerde hendel vaak zo aangepast of aangesloten dat je met de zijwaartse beweging (waarmee je normaal de voorderailleur zou bedienen) nu de zadelpen laat zakken.
Shifters steken uit aan de zijkant van het stuur en vangen daardoor de grootste klap op bij een valpartij. Gelukkig hoef je bij schade niet direct een complete set te kopen; vrijwel alle fabrikanten bieden hun linker en rechter shifters ook los aan.
Mocht je met het oog op een upgrade zitten (bijvoorbeeld een kapotte instap shifter vervangen door een duurder model uit een hogere klasse), besef dan dat dit zelden werkt. Het upgraden van bijvoorbeeld een mechanische Tiagra (10-speed) shifter naar een lossere 105 (12-speed) shifter is onmogelijk zonder tegelijkertijd de derailleur, cassette en ketting te vervangen. Vervang een defecte shifter dus altijd voor exact hetzelfde model, tenzij je bereid bent de gehele aandrijflijn aan te pakken.
Terug naar Koopgids